برای آن که مخاطب ، معروفی را که کنار گذاشته انجام دهد و یا  اگر منکری را مرتکب می شود ، رها کند ، باید او را امر به معروف و نهی ازمنکر کرد ، روش ها گوناگونگی برای رسیدن به این هدف وجود دارد که مهمترین آنها عبارتند از : 

1- شیوه گفتاری

 در این شیوه ، آمر وناهی ، با مخاطب خو د، از راه گفت وگو ارتباط براقرار می سازد و با سخن و بیان خود او را به معروف فرا می خواند و یا از منکر بر حذر می دارد ، در این شیوه نکته های زیر ، رعایت گردد:

 الف - استفاده از گفتار نرم

 آمر وناهی ، باری تاثیر گذاری در مخاطب خود ، از کلمات و سخنانی که از آن عطر دوستی به مشام می رسد ، استفاده کند . مثلاً بگوید: برادر عزیز و بزرگوار ، این کار با شخصیت شما می سازد ، یا این که اگر می خواهد او را به معروف ، وادار کند ، بگوید: آقای محترم ، شما که این قدر خوب و نجیب هستید ، اگر این کار را هم انجام دهید،  چقدر بهتر می شود. به قول مولانا :

 گفت : از تو کی چنین پنداشتم                     از تو من ، امید دیگر داشتم

 امام علی (ع) گفتار ملایم را سنت خوبان دانسته و فرموده اند :

باتوجه به آیه 32 سوره احزاب‏

1. از موقعیّت خانوادگى افراد كمك بگیریم. «یا نساء النّبىّ»

2. از موقعیّت اجتماعى افراد استفاده كنیم. «لَستُنّ كاحدٍ من النساء»

3. القابى را به كار ببریم كه محبوب همه است. «ان اتّقیتُنّ»

4. از ساده‏ترین كار شروع كنیم. «فلاتخضعن بالقول»

5. از بزرگان و خودى‏ها شروع كنیم. «یا نساء النّبىّ»

6. از سرچشمه‏ى گناهان نهى كنیم. «فلاتَخضعنَ بالقول فیطمع»

7. از رفتارها و انحرافات كوچك غافل نباشیم. «فلاتَخضعنَ بالقول»

8. عوارض و پیامدهاى فساد و انحراف را بیان كنیم. «فیطمع الّذى فى قلبه مرض»

9. امر به معروف و نهى از منكر در كنار هم باشد. «فلاتخضعن- قلن»

10. حتّى براى جلوگیرى از یك منكر از یك فرد اقدام كنیم. «فیطمع الّذى» نفرمود: «فیطمع الّذین»

11. با هوس و آرزوى گناه هم باید مبارزه كرد تا چه رسد به خود گناه. «فیطمع»

حجه الاسلام والمسلمین محسن قرائتى

چهار صد نكته از تفسیر نور، ص: 199

وَإِذْ قَالَتْ أُمَّةٌ مّنْهُمْ لِمَ تَعِظُونَ قَوْماً اللَّهُ مُهْلِكُهُمْ أَوْ مُعَذّبُهُمْ عَذَاباً شَدِیداً قَالُواْ مَعْذِرَةً إِلَى‏ رَبّكُمْ وَلَعَلَّهُمْ یَتَّقُونَ‏ (اعراف، 164)

و (به یاد آور) زمانى كه گروهى از آنان (بنى‏اسرائیل، به گروه دیگر كه نهى از منكر مى‏كردند) گفتند: چرا شما قومى را موعظه مى‏كنید كه خدا هلاك كننده‏ى ایشان است، یا عذاب كننده‏ى آنان بر عذابى سخت است؟ گفتند: براى آنكه عذرى باشد نزد پروردگارتان و شاید آنها نیز تقوا پیشه كنند.

در كتاب امر به معروف و نهى از منكر، بیش از ده فایده براى امر و نهى، ر حتّى در صورتى كه اثر نكند، ذكر كرده‏ام كه خلاصه‏اش را در اینجا بیان مى‏كنم، «1» تا شاید سكوت و ترس و بى‏تفاوتى در مقابل ترك معروف و عمل به منكر از بین برود:

1. گاهى امر و نهى ما امرور اثر نمى‏كند، ولى در تاریخ، فطرت و قضاوت دیگران اثر دارد.

چنانكه امام حسین علیه السلام در راه امر به معروف و نهى از منكر شهید شد، تا وجدان مردم در طول تاریخ بیدار شود.

كُنتُم خَیْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَت لِلنَّاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَتَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَتُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَ لَوْ آمَنَ أَهْلُ الْكِتَابِ لَكَانَ خَیْراً لَّهُم مِّنْهُمُ الْمُؤْمِنُونَ وَأَكْثَرُهُمُ الْفاسِقُونَ‏ (آل‏عمران، 110)

شما بهترین امّتى هستید كه براى مردم ظاهر (و برگزیده) شده‏اید. به خوبى‏ها فرمان مى‏دهید و از بدى‏ها و زشتى‏ها، نهى مى‏كنید و به خدا ایمان دارید. و اگر اهل كتاب (نیز به چنین آئین درخشانى) ایمان آورده بودند، قطعاً برایشان بهتر بود. برخى از آنان مؤمنند، ولى بیشترشان فاسق‏اند.

در این آیه به مرحله عمومى امر به معروف و نهى از منكر اشاره شده كه شرایط و نكاتى را در بردارد، از جمله:

1. بهترین امّت بودن با شعار نیست، با ایمان و امر به معروف و نهى از منكر است. «كنتم خیر امّة ... تأمرون ...»

2. در امّتِ ساكت و ترسو خیرى نیست. «خیر امّة ... تأمرون ... تنهون»

قرآن مى‏گوید: اگر به بچه‏ات حرف زدى گوش نداد باید ولش كنى؟ «وَ أْمُرْ أَهْلَكَ بِالصَّلاهِ وَ اصْطَبِر» (طه/ 132) یعنى با بچه‏ات حرف مى‏زنى باید مقاومت كنى. نباید بگویى: گفتم گوش نداد، دیگر ولش كردم. به دخترم گفتم: با این حجاب بیرون نرو. گوش نداد. من هم او را رها كردم. ا ... گفتم: با فلانى رابطه نداشته باش، دیدم گوش نمى‏دهد، او را رها كردم. همین! شما یك شیشه‏ى آب لیمو را اگر دیدى درش باز نمى‏شود دور مى‏اندازى؟ آنقدر دست به دست مى‏گردانى تا بالاخره یكى در این را بازكند. ممكن است گوش به حرف شما ندهد. گوش به حرف دبیرش بدهد. گوش به حرف استاد دانشگاهش بدهد. گوش به حرف یكى دیگر بدهد. برو بگو: آقاجان من یك دختر دارم. حرف من در او اثر نمى‏كند. منتهى این دختر من چون به شما علاقه دارد، به یك استاد دانشگاهى به یك دبیر دانشمندى، دلسوزى، به عمویى، دایى، ممكن است حرف شما اثر نكند.

امر به معروف، لقمان به بچه‏اش مى‏گوید: «یا بُنَىَّ أَقِمِ الصَّلاهَ وَ أْمُرْ بِالْمَعْرُوفِ» (لقمان/ 17) «بُنَى» یعنى بچه‏ى كوچولو! «أَقِمِ الصَّلاهَ» ترجمه‏اش را مى‏دانید. اقامه كن. نماز را به پا دار. بعد مى‏گوید: «وَ أْمُرْ بِالْمَعْرُوفِ» تو با اینكه كوچولو هستى امر به معروف كن. یعنى به مردم بگو: این كار خوب است، انجام بدهید. این كار بد است انجام ندهید. یعنى در جامعه امر و نهى كن. بچه باید جرأت امر و نهى داشته باشد. رُك حرفت را بزن. بگو: من بچه هستم. نوجوان باید جسور باشد. حیا یك جایى دارد. حدیث داریم حیا دو رقم است. «حَیَاءُ عَقْلٍ وَ حَیَاءُ حُمْق» (بحارالانوار/ ج 68/ ص 331) بعضى حیاها از احمقى است. بعضى حیاها از عقل است. مى‏خواهى فحش بدهى حیا كن. مى‏خواهى به پدر و مادرت پرخاش كنى، حیا كن. به استاد بى‏ادبى، حیا كن. آنجا حیا خوب است. اما مى‏خواهى اذان بگویى حیا ندارد. مى‏خواهى سؤال كنى حیا ندارد. مسأله‏ى دینى است حیا ندارد. بلد نیستى بپرس خجالت مى‏كشى، چرا خجالت مى‏كشى؟ بپرس! حدیث داریم آدم یك چیزى را كه بلد نیست بپرسد. و خجالت نكشد. و اگر خجالت كشید، این خجالت، خجالت احمقى است.

تعاون، «تَعاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَ التَّقْوى» (مائده/ 2) در كارهاى خیر كمك كنید. در كارهاى دسته جمعى، كارهاى دسته جمعى.‏

                                                        حجه الاسلام والمسلمین محسن قرائتى

برنامه درسهایى از قرآن ، 03/ 06/ 89